استاندارد 4975: آیین کار نگهداری مرکبات در سردخانه




فهرست مطالب

آيين كار نگهداري مركبات
مقدمه
هدف
دامنه كاربرد
واژه  ها و اصطلاحات
شرايط برداشت و نگهداري در انبار
شرايط نگهداري
پيوست : آسيبهاي در حين نگهداري
يخ  زدگي
از دست دادن بو و مزه
دگرگونيهاي فيزيولوژيكي
بيماريهاي قارچي
 

 
مقدمه 

مركبات به 5 گروه تقسيم شده  اند كه عملكرد هر گروه با ديگري هنگام ترابري نابرابر است و بنابراين هر گروه بايد به گونه جداگانه از ديد شرايط نگهداري بررسي شود:
اين گروهها عبارتند از:

1-  پرتقال
2-  نارنگي و دورگهاي (هيبريدها1) آن .
3-  ليمو ترش
4- گريپ فروت و دو رگهاي (هيبريدها) آن .
5-  ليمو عماني (لايم )
6- ليمو شيرين

مركبات پس از برداشت تغيير ناچيزي را از نظر فيزيولوژيكي دارند. آنها فاز بحراني2  ندارند بنابراين بايد هنگامي برداشت شوند كه آماده براي مصرف باشد. دگرگوني رنگ پوست هميشه نشانه رسيدن مركبات نيست و نيازي هم نيست كه يك رابطه مستقيم بين رنگ و درجه رسيدن باشد. ماندگاري ميوه بستگي به چندين عامل از جمله عاملهاي زير دارد:
 - شرايط پيرامون (اكولوژيكي)
-  عوامل فن آوري كشاورزي (پايه  ، پيوندك  ، آبياري  ، روش هرس و غيره )
 -  شرايط برداشت (زمان برداشت  ، شرايط ميوه هنگام برداشت )
-  اندازه رسيدگي و تيمارهاي بكار رفته در نگهداري
-  دماي نگهداري
-  رطوبت نسبي انبار
هر اندازه كه ميوه پس از رسيدن (قابل خوردن شدن ) بيشتر روي درخت بماند، پس از برداشت مدت كوتاهتري مي  تواند نگهداري شود. اگرچه  ، از تنظيم كننده  هاي رشد مي  توان براي افزايش مدت نگهداري ميوه دير برداشت شده بهره  گيري كرد.

1- هدف
هدف تدوين اين آيين كار تعيين شرايط مورد نياز براي نگهداري مطلوب مركبات در حين انبارداري با يا بدون سرمازايي در انبارها يا ابزار گوناگون ترابري (مانند راه آهن  ، كاميون يا كشتي ) مي  باشد.

2- دامنه كاربرد
اين آيين كار درباره رقمهاي گوناگون مركبات محصول ايران كاربرد دارد.

3- واژه  ها و اصطلاحات
در اين كار واژه  ها و اصطلاحات با تعاريف زير به كار برده مي  شود:
3-1- پرتقال3 : عبارت است از ميوه رسيده درخت .  Citrus sinensis L در خانواده .Rutaceae
3-2- نارنگي4: عبارتست از ميوه رسيده درخت .  Citrusreticulata Blanco از خانواده .Putaceae
3-3- ليمو ترش5  عبارت است از ميوه رسيده درخت Burm.f(.L) Citrus linon از خانواده .Rutaceae
3-4- گريپ فروت6 :  عبارت است از ميوه رسيده درخت Citrus Paradisi Macfadyonاز خانواده .Rutaceae
3-5- ليمو عماني7 :  عبارت است از ميوه گونه ديگري از ليمو ترش از درخت  swingle(christmann)  Citrus aurantifolia  از خانواده  .Rutaceae
3-6-  ليمو شيرين8 :  عبارت است از ميوه رسيده درخت  Citrus limettioides Tanakaاز خانواده .Rutaceae

4- شرايط برداشتو نگهداري در انبار

4-1-  برداشت
ميوه  ها بايد هنگامي برداشت شوند كه به اندازه كافي براي تازه خوري و ديگر كاربردها رسيده باشند. بهتر است هنگامي كه شرايط هوا (بارندگي و غيره ) به گونه  اي است كه تاثير زيان  آوري بر روي كيفيت نگهداري ميوه مي  گذارد كار برداشت ميوه دنبال نشود. ميوه  هايي كه از روي زمين گردآوري مي  شوند بيشتر آلوده به قارچ Phytophthoraهستند و بنابراين سفارش مي  شود ميوه  هايي كه زمين ريخته  اند برداشت نشوند. نشانه  هاي اندازه رسيدگي ميوه معمولا بر پايه  هاي زير استوار است:
- مجموع مواد محلول در عصاره ميوه (TSS) كه حداقل آن در موقع رسيدگي نبايد از  8كمتر باشد.
- اسيديته يا اسيد قابل تيتر (TA) نبايستي از  2/24در صد كمتر باشد و اندازه مواد جامد محلول در آب نبايد از  8درصد كمتر باشد و نسبت  TSS/TAنبايد از  5/5:1كمتر باشد كه اين را كسر رسيدگي مي  گويند.
اندازه  هايي كه براي دو ملاك آخر پذيرفته شده بستگي به رقمهاي ميوه و شرايط محيطي (اكولوژيكي ) دارد. بنابراين بايد تنها در ارتباط با رقم و محدوده يا منطقه مشخص توليد در نظر گرفته شود.

4-2-  ويژگيهاي كيفي ميوه براي نگهداری

4-2-1  شرايط ميوه هنگام برداشت
ميوه  ها به منظور نگهداري بايد تميز، سفت و بدون لكه يا عيب (صدمه ديده به وسيله برداشت كننده  ها، اثر ناخن انگشت  ، آسيب ناشي از شش پايان  ، اثر ضربه يا لهيدگي و جز آن ) باشند. نبايد هيچ نشانه  اي از بيماريهاي قارچي يا فيزيولوژيكي داشته باشند.
استفاده از اتيلن كه براي سبز زدايي استفاده مي  شود براي ميوه  هائي كه نگهداري دراز مدت براي آنها مورد نظر است مصلحت نيست . زيرا اين كار رشد فيزيولوژيكي ميوه را تند و مدت نگهداري آن را كوتاه مي  كند. اگر اين كار انجام داده شود بايد براي آگاهي خريداران ذكر گردد ميوه  هايي را كه اتيلن داده شده  اند مي  توان بدون دم بسته  بندي كرد.

4-2-2-  تيمار ميوه

4-2-2-1-  پس از جور كردن اوليه براي جدا كردن برگها، شاخ و برگ اضافي و ميوه  هاي خراب يا معيوب (مانند آنهايي كه آسيب مكانيكي ديده  اند يا به Phytophtoraآلوده شده  اند) ميوه  ها بهتر است با افشاندن آب (كه خطر آلودگي را كاهش مي  دهد) و يا با پاشيدن آب يا شناور كردن در تانكها شستشو شوند. ميوه  ها بايد بعدا آبكشي و پاك شوند و تيمار با سم قارچ كش مجاز بر روي آنها انجام شود. اين كار حتي  الامكان بايد بيدرنگ پس از برداشت انجام شود. ولي درباره ميوه  هاي پرآب  ، بايد  24ساعت پس از برداشت انجام گيرد. ليمو ترش و ليمو شيرين هميشه نياز به شستشو ندارند.
تيمار با محلول يا سوسپانسيون يك قارچ  كش مجاز انجام مي  گيرد. اگر آلودگي با  Phyophtoraوجود داشته باشد مي  توان از گرما درماني9  با شناور كردن ميوه در آب گرم با دماي 45تا  48درجه و به مدت 3تا  5دقيقه بهره گرفت . همچنين به جاي قارچ  كش مي  توان از روش گرما درماني يعني قراردادن ميوه  ها در دماي 36تا  38درجه به مدت  2تا  3روز و رطوبت نسبي 85 تا  90درصد استفاده كرد. روش گرما درماني چهار عمل انجام مي  دهد: التيام زخمهاي حين برداشت  ، غيرفعال كردن اسپورهاي قارچ  ، كاهش حساسيت ميوه  ها به سرمازدگيchilling  injury    و كاهش حساسيت ميوه  ها به  Heat injury .
اين تيمار هنگامي سودمند است كه بعد از بارندگي يا ديدن آلودگي در باغ مركبات انجام شود.
تيمار با قارچ كشها بايد برابر مقررات يا ضوابط سازمانهاي ذيصلاح باشد و اثرات قابل ديدن بر روي ميوه  ها باقي نگذارد.
پس از تيمار با قارچ كش معمولا براي اطمينان از اينكه باقيمانده سم از اندازه قابل چشم پوشي بيشتر نباشد بايد شستشو انجام گيرد.
ميوه  ها پيش از شستشو و كارهاي قارچ  كشي بايد يك دوره معين در معرض هوا قرار گيرند تا آب پوست آنها كم شود و كمتر مورد خرد شدن يا ضربه ديدن قرار گيرد چون ممكن است در حين جابجايي مورد ضربه يا لهيدگي قرار گيرد. در مناطق خشك بهتر است ميوه  ها  24ساعت در معرض هوا قرار گيرند، تا اين كار مانع از پوسيدگي آنها شود.

4-2-2-2- پس از تيمار، مي  توان ميوه را با يك پوشش مومي پوشاند زيرا ممكن است بخشي يا تمام پوشش طبيعي ميوه  ها هنگام شستن و پاك كردن از بين رفته باشد. بعنوان مثال  ، امولسيون موم كارنوبا، موم معمولي  ، مومهاي معدني مانند پارافين يا مومهايي با پايه اتيلن ممكن است براي اين منظور به كار روند. يك قارچ  كش مجاز نيز ممكن است يا موم آميخته شود (براي مثال اورتوفنيل فنول  ، بنزي ميدازول ) براي نگهداري دراز مدت مي  توان اندازه موم را افزايش داد. (حداكثر تا  140ميلي  گرم در كيلو گرم ). و يا با استفاده از پوشش نازك پلي  اتيلن آنها را به صورت ميوه  هاي تكي يا (Shrink wrap) نگهداري كرد.
دومين جور كردن  ، پس از تيمار قارچ  كش انجام مي  گيرد و با درجه بندي اندازه دنبال مي  شود. اين كار بايد خيلي به دقت انجام شود تا از آسيبهاي پوست ميوه پرهيز شود.

4-3- گذاشتن در انبار (انبار كردن )
مركبات را بايد بيدرنگ و پس از پايان كارهاي تيمار در انبار گذاشت . ميوه  ها را مي  توان بدون پوشش كاغذي يا با پوشش كاغذي نگهداري كرد.
پوشاندن ميوه  ها از گسترش آلودگي ميوه  هاي آسيب  ديده به ميوه  هاي سالم مجاور جلوگيري مي  كند و از كاهش وزن ميوه  ها در ترابري و نگهداري پيشگيري مي  كند. به جاي پيچيدن ميوه در كاغذهاي آغشته به قارچ  كش مي  توان از مقواي آغشته با قارچ  كش كه بين لايه  هاي ميوه  ها گذاشته شده بهره  گيري كرد.
مركبات را مي  توان به صورت طبقات يا باز و آزاد در گنجايه  هاي چوبي  ، پلاستيكي يا گنجايه  هاي بزرگ با چهار چوب فلزي و ديواره  هاي سيمي يا در كارتنهاي مقوايي نازك موجدار بسته  بندي كرد.
ميوه  ها بايد به نرمي به يكديگر فشرده شوند تا از حركت در حين ترابري جلوگيري كند، اما نه به گونه  اي كه باعث زخمي شدن آنها شود.
سرپوش گنجايه  ها بايد به آرامي روي ميوه گذاشته شود تا آسيبي به ميوه  ها نرساند. جعبه  ها را بايد با احتياط جابجا كرد.

5- شرايط نگهداري

5-1-  نگهداري بدون سرمادهي :
ميوه  هاي تازه با كيفيت بالا را مي  توان بيدرنگ پس از برداشت در محل توليد در ساختمانهاي خوب تهويه شده در دماي بين 10تا  15درجه سلسيوس نگهداري كرد.

5-2-  نگهداري با سرمادهي :
نگهداري با سرمادهي مي  تواند با يا بدون پيش سردكردن انجام شود.

5-2-1- پيش سرد كردن مركبات به جز گريپ فروت
پيش سرد كردن هنگامي سودمند است كه ميوه براي مدت طولاني نگهداري شود و بايد دماي ميوه  ها حداكثر در  3تا  4روز به دماي مورد نظر برسد.

شرايط زير بايد هنگام پيش سرد كردن ميوه  ها به كار برده شود:
- دماي پيش سردكني بايد همان دماي نگهداري ميوه  ها باشد.
- نرخ گردش هوا بين 100تا  200متر بر ثانيه باشد.
- رطوبت نسبي بايد در بالاترين اندازه (نزديك به 90درصد و بيشتر از آن ) نگهداشته شود.

5-2-2-  نگهداري با سرمادهي براي كوتاه  ، متوسط و دراز مدت

5-2-2-1-  دما
دماي نگهداري از عوامل چندي پيروي مي  كند كه عبارتند از گونه  ها و رقم  هاي ميوه  ، منطقه توليد، شرايط فيزيولوژيكي  ، اندازه رسيدگي  ، درازاي مدت نگهداري پيش  بيني شده . براي برخي گونه  ها دمايي وجود دارد كه اگر دماي نگهداري از آن پائين تر رود فساد ميوه شروع مي  شود، به هر حال  ، اگر نگهداري كوتاه مدت مورد نظر باشد، مي  توان از آن دماي محدود كننده تا اندازه  اي پائين  تر رفت تا خطر زيان قارچها كاسته شود.
براي مثال  ، گريپ فروت ممكن است در دماي 10تا  15درجه سلسيوس براي 4تا  6هفته و براي گريپ فروتهاي دير رس10 در  5تا  6درجه سلسيوس براي 4تا  6هفته نگهداري شود.

5-2-2-2-  در تمام مدت نگهداري رطوبت نسبي بايد بين 85تا  90درصد حفظ شود.

5-2-2-3- گردش هوا
گردش هوايي بين 25 تا  50متر بر ثانيه در طول مدت نگهداري بايد حفظ شود.

5-2-2-4- تازه كردن هوا
تازه  كردن هوا بايد با نرخي بين يك يا دو بار در هر ساعت بسته به دماي نگهداري انجام گيرد تا از جمع شدن دي اكسي كربن (بيش 1درصد) جلوگيري كند.

5-3-  عمر ماندگاري
اين مدت بستگي به عوامل مختلف از جمله رقم  ، شرايط محيطي و بهداشت گياهي  ، زمان برداشت  ، صدمات ناشي از برداشت تا جابجايي  ، تيمار در هنگام برداشت  ، دقت در نگهداري و دماي نگهداري دارد.

پيوست : آسيبهاي در حين نگهداري

عوامل مختلفي براي صدمه ديدن مركبات در حين نگهداري وجود دارند كه بيشتر آنها در زير مشخص شده  اند:

1- يخ  زدگي
بر حسب اتفاق در اثر قرار گرفتن در دماي خيلي پائين بوجود مي  آيد و در بعضي مركبات ايجاد مزه تلخي مي  كند.

2- از دست دادن بو و مزه
نگهداري بيش از اندازه مركبات ممكن است سبب از دست دادن بو و مزه ميوه شود.

3- دگرگونيهاي فيزيولوژيكي
كه به دنبال ماندن ميوه  ها در دماي بسيار پائين به وجود مي  آيد. نگهداري بسيار طولاني در دماي بسيار پايين ممكن است حالتهاي زير را ايجاد كند:

الف- پيدا شدن نشانه  هاي قهوه  اي بر روي پوست ميوه : اين مشكل به صورت لك يا لكه پوست11  شناخته شده و ممكن است در اثر دو عامل دماي خيلي پايين و تهويه ناكافي به وجود آمده باشد.
ب- پيداشدن فرورفتگي در پوست ميوه كه به عنوان پوست مردگي12  شناخته شده است .

Oleocellosis -4
لكه  هاي قهوه  اي رنگ برروي ميوه است كه به دليل شكسته شدن ياخته  هاي ترشح كننده اسانس ايجاد مي  شود. اين پارگي ممكن است در نتيجه بد جابجا كردن ميوه  هاي آبدار باشد و اغلب در ميوه  هاي زود برداشت شده در فصل ديده مي  شود.

5- بيماريهاي قارچي
اين بيماريها بيشتر در نتيجه رخنه قارچها به گونه تصادفي به درون ميوه از راه زخمهايي كه به وسيله اثر ناخنهاي برداشت كننده  ها و كارهاي جابجايي و يا از راه محل بريدن دم ميوه ايجاد مي  شود، پيش مي  آيد. اين قارچها، سبب پوسيدگي ميوه در طي نگهداري آنها مي  شود.

مهمترين اين بيماريها به شرح زير است :
-  كپك سبز كه از سوي قارچ Penicillium digitatumبوجود مي  آيد.
-  كپك آبي كه از سوي قارچ Penicillium italicumبوجود مي  آيد.
-  پوسيدگي انتهاي دم كه از سوي قارچ Phomposis citriو  Diplodia natalensisبوجود مي  آيد.
-  Anthracnoseكه به وسيله قارچ Colletotrichum Gloeosporioidesبوجود مي  آيد.
-  پوسيدگي قهوه  اي كه به وسيله قارچهاي Phytophthora Citrophthoraو Trichodermo Viride به وجود مي  آيد .
-  پوسيدگي سياه كه به وسيله قارچهاي Alternaria Citriو ساير  Alternariasبه وجود مي  آيد.
-  پوسيدگي ترش كه به وسيله قارچ Geotrichum candidumبه وجود مي  آيد.
با بهره گيري از راههاي زير مي  توان از زيان قارچها پيشگيري كرد:
-  دقت در برداشت
-  بهره  گيري از تيمار ميوه  ها با قارچ كشهاي مجاز، كه بايد بلافاصله پس از برداشت انجام گيرد.
-  دقت در جابجايي ميوه  ها
-  ضدعفوني اطاقها يا فضاهايي كه در آن بسته  بندي ميوه  ها انجام مي  گيرد.
-  سرد كردن سريع ميوه  ها و نگهداري آن .
 - انتخاب يك دماي نگهداري مناسب كه تا حد امكان پايين باشد به گونه  اي كه سرما زياني به ميوه  ها نرساند.

6- ديگر بيماريها
اين بيماريها ممكن است به وسيله باكتري Psedomonas syrinageو بيماريهاي فيزيولوژيكي  ، ايجاد شود.
 
 
1- Hybrid
 2-Climacteric Phase
 3- Orange
 4- Mandarin (tangerine)
 5- Lemon
 6-Grapefruit
 7- lime
 8- sweet lime
 9- Curing
 
10- مي  توان رقمهايي از ميوه كه در برابر سرما مقاومت دارند،براي مدت 10تا 12 روز در دماي صفر درجه سلسيوس نگهداري كرد تا آفت مگس  هاي ميوه كه قبلا ميوه را مورد حمله قرارداده است از بين برده شود.
 11-Rind stain
 12- Pitting


منبع: سازمان ملی استاندارد ایران